20135

17371

كارشناسي ارشد

مديريت مرتع

اصفهان : دانشگاه صنعتي اصفهان

1403

ط، 131ص. : مصور، جدول، نمودار

1403/12/04

كتابنامه

علوم و مهندسي مرتع

مهندسي منابع طبيعي

1403/12/04

23113382

جنگل‌ها و مراتع منابع تجديدپذيري با منافع اقتصادي، اجتماعي و زيست ‌محيطي‌اند؛ كه دو عامل انساني و طبيعي نقش مهمي در تخريب جنگل‌هاي زاگرسي دارند. درختان زاگرسي به‌ عنوان گياهان پاياي چوبي، نقش گياهان پرستار را براي گياهان مرتعي زير اشكوب ايفا مي‌كنند و در شرايط تنش‌هاي اقليمي به حفظ آن‌ها كمك مي‌كنند. لذا در اين تحقيق، رويشگاه طبيعي گونه‌هاي پاياي چوبي شاخص جنگل‌هاي زاگرسي لرستان مطالعه شد تا ضمن تعيين خاستگاه اكولوژيك گونه‌ها، راهنمايي براي طرح‌هاي احيايي جنگل باشد. در تحقيق حاضر از داده‌هاي محيطي بيوكليماتيك شامل 19 پارامتر زيست اقليمي، داده‌هاي فيزيوگرافي شيب و ارتفاع و داده‌هاي آماربرداري شده پوشش جنگلي استان لرستان (سال¬هاي 1383-1387) به عنوان داده¬هاي زيستي استفاده شد. گونه‌هاي شاخص درختي و درختچه‌اي شامل بلوط (Quercus branti)، خشك (Daphne mucronata)، كيكم (Acer monspesulanum)، بخورك (Amygdalus orientalis)، ارژن (Amygdalus scoparia)، زالزالك (Crataegus spp.)، گيلاس وحشي (Cerasus microcarpa)، تنگرس (Amygdalus lycioides)، بنه (Pistacia atlantica) و كلخونگ (Pistacia khinjuk) بر اساس بيشترين فراواني و ميانگين قطر تاج پوشش تعيين و مختصات جغرافيايي پايه‌هاي هر گونه ثبت گرديد. سپس از مدل‌ پراكنش گونه‌اي حداكثر آنتروپي MaxEnt براي تعيين منحني‌هاي عكس‌العمل گونه‌ها و آشيان اكولوژيك گونه استفاده گرديد. همچنين با استفاده از بسته eHOF در نرم افزار R مدل‌هاي مختلف عكس‌العمل گونه‌ها نسبت به متغيرهاي محيطي اصلي بررسي گرديد و بهترين مدل بر اساس شاخص آكائيك تعيين گرديد و دامنه بردباري و بهينه گونه‌ها تعيين شد. طبق مدل حداكثرآنتروپي متغيرهاي محيطي دامنه دما سالانه (Bio7) و بارندگي فصلي (Bio15) و سپس متغيرهاي محيطي حداقل دما سردترين ماه سال، بارندگي در سردترين فصل سال و شيب تاثيرگذارترين عوامل محيطي بر پراكنش گونه‌هاي مورد مطالعه در استان لرستان شناخته شد. نتايج نشان داد كه گونه‌هاي بلوط، بنه، ارژن و گيلاس وحشي در دامنه دمايي 41 تا 45 سانتي‌گراد و بارندگي فصلي حدود 87 ميلي‌متر و گونه‌هاي تنگرس، كلخونگ و بخورك در دامنه دمايي 37 تا 41 سانتي‌گراد و بارندگي فصلي 88 تا 90 ميلي‌متر بهترين شرايط حضور را دارند. حداقل دما در سردترين ماه براي گونه‌هاي بلوط، بنه، زالزالك و گيلاس وحشي در حدود 5- سانتي‌گراد بهينه است، در حالي كه گونه‌هاي تنگرس و بخورك در دماهاي پايين‌تر واكنش مطلوب دارند. گونه خشك در بارندگي مرطوب‌ترين ماه 250 ميلي‌متر و دماي خشك‌ترين فصل سال 22 سانتي‌گراد بهترين شرايط حضور را دارد. از عوامل فيزيوگرافي، ارتفاع بين 500 تا 2500 متر براي گونه‌هاي ارژن و خشك و شيب صفر تا 5 درجه براي گونه‌هاي بنه، تنگرس، كلخونگ و بخورك مناسب‌ترين شرايط حضور است.گونه‌هاي بلوط،گيلاس وحشي، ارژن، كيكم و زالزالك در كل استان به جز در بخش‌هاي شمالي و شمال شرقي پراكنش داشتند و گونه بنه، كلخونگ و تنگرس و بخورك دربخش‌هاي جنوب و جنوب غربي پراكنش بيشتري داشتند و گونه خشك در مركز، جنوب و جنوب شرقي پراكنش بيشتري داشت.تحليل مدل eHOF بر اساس متغيرهاي منتخب از مدل MaxEnt و تحليل همبستگي، نشان داد كه دامنه دماي سالانه بيشترين تطابق را با مدل نوع (Ⅲ) داشت، در حالي‌كه بارندگي‌هاي فصلي، شيب و ارتفاع با مدل تك‌نمايي نامتقارن (Ⅴ) بيشترين تطابق را داشتند. مقايسه با مدل MaxEnt نشان مي‌دهد كه eHOF توانايي بهتري در تحليل روابط پيچيده و جامع‌تر بين متغيرها دارد. نقشه آشيان اكولوژيك به‌عنوان ابزاري مؤثر در مديريت منابع طبيعي، امكان شناسايي مناطق با بيشترين مطلوبيت زيستگاهي و تنوع زيستي را فراهم مي‌سازد. در اين مطالعه مشخص شد كه برخي مناطق داراي حضور همزمان هر 10 گونه مورد مطالعه بوده، در حالي كه در برخي ديگر، گونه‌ها به‌صورت انفرادي و پراكنده حضور دارند كه اين توزيع تحت تأثير شرايط محيطي و اكولوژيكي قرار دارد. تحليل اين نقشه و مقايسه آن با نقشه كاربري اراضي استان لرستان نشان داد كه تخريب زيستگاه‌ها موجب كاهش پوشش گونه‌هاي شاخص شده است. اين نقشه‌ها در اولويت‌بندي حفاظت، برنامه‌ريزي احيا، مديريت جنگل‌ها و مراتع و تخصيص بهينه منابع حفاظتي نقش كليدي دارند. همچنين، با شناسايي مناطق بحراني و مستعد احيا، به تدوين راهبردهاي مؤثر براي كاهش تخريب زيستگاه‌ها، حفظ گونه‌هاي شاخص و بهبود پايداري اكوسيستم‌ها كمك مي‌كنند.

Forests and rangelands are renewable resources with economic, social, and environmental benefits. However, both human and natural factors significantly contribute to the degradation of the Zagros forests. The tree species of the Zagros region, as perennial woody plants, play a nurse role for understory rangeland plants and help preserve them under climatic stress conditions. Therefore, this study investigated the natural habitat of key perennial woody species in the Zagros forests of Lorestan to determine their ecological niche and provide guidance for forest restoration projects.In this research, bioclimatic environmental data, including 19 bioclimatic parameters, physiographic data such as slope and elevation, and forest cover inventory data of Lorestan province (2004–2008) were used as biological data. The dominant tree and shrub species were identified based on the highest frequency and mean crown diameter, including Quercus brantii, Daphne mucronata, Acer monspessulanum, Amygdalus orientalis, Amygdalus scoparia, Crataegus spp., Cerasus microcarpa, Amygdalus lycioides, Pistacia atlantica, and Pistacia khinjuk. The geographical coordinates of each species' stands were recorded. The MaxEnt species distribution model was applied to determine species response curves and ecological niches. Additionally, using the eHOF package in R software, different species response models to key environmental variables were analyzed, with the best model selected based on the Akaike Information Criterion (AIC) to determine species tolerance and optimal ecological ranges.According to the MaxEnt model, the key environmental factors influencing species distribution in Lorestan province were annual temperature range (Bio7) and seasonal precipitation (Bio15), followed by minimum temperature of the coldest month, precipitation in the coldest season, and slope. The results indicated that Quercus brantii, Pistacia atlantica, Amygdalus scoparia, and Cerasus microcarpa thrived in temperature ranges of 41–45°C and seasonal precipitation around 87 mm, while Amygdalus lycioides, Pistacia khinjuk, and Amygdalus orientalis showed optimal conditions at 37–41°C with 88–90 mm of seasonal precipitation. The minimum temperature in the coldest month was optimal at approximately -5°C for Quercus brantii, Pistacia atlantica, Crataegus spp., and Cerasus microcarpa, whereas Amygdalus lycioides and Amygdalus orientalis exhibited better adaptation to lower temperatures. Daphne mucronata had the best presence conditions at 250 mm precipitation in the wettest month and 22°C in the driest season.Among physiographic factors, elevations between 500 and 2500 m were most suitable for Amygdalus scoparia and Daphne mucronata, while slopes of 0–5 degrees provided optimal conditions for Pistacia atlantica, Amygdalus lycioides, Pistacia khinjuk, and Amygdalus orientalis. The distribution analysis revealed that Quercus brantii, Cerasus microcarpa, Amygdalus scoparia, Acer monspessulanum, and Crataegus spp. were found throughout the province, except in the northern and northeastern regions. Meanwhile, Pistacia atlantica, Pistacia khinjuk, Amygdalus lycioides, and Amygdalus orientalis were predominantly distributed in the southern and southwestern parts, whereas Daphne mucronata was more concentrated in the central, southern, and southeastern regions.The eHOF model analysis, based on selected variables from MaxEnt and correlation analysis, indicated that the annual temperature range best matched a Type III response model, while seasonal precipitation, slope, and elevation showed the highest fit to an asymmetric unimodal Type V model.

حميد متين خواه , مصطفي تركش اصفهاني

حسين بشري , سعيد پورمنافي